Yoğun dijital maruziyet çocuklarda kaygı ve depresyonu tetikliyor!

Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü ve Vakıf Başkanı Prof. Dr. Nevzat Tarhan, ÜLKE TV’de yayınlanan “Prof. Dr. Yusuf Özkır ile Dijital Mahalle” programının canlı yayın konuğu oldu. Dijitalleşmenin ve bireye etkisinin etraflıca ele alındığı programda Tarhan, dijital çağda güven duygusu, toplumsal empati ve grup zekâsının önemini vurguladı. Yoğun sosyal medya kullanımının uyku düzenini, okul başarısını ve ruh sağlığını olumsuz etkileyebileceğini, dijital maruziyetin depresyon, kaygı bozuklukları ve onay bağımlılığı gibi sonuçları getirebileceğini kaydetti.  

Sosyal medyanın sosyal rüzgârları okuyamama durumu var…

Karar verme süreçlerinde mantıksal zekânın yanı sıra duygusal ve sosyal zekânın da önemli bir rol oynadığını belirten Prof. Dr. Nevzat Tarhan, toplumsal eğilimleri okuyabilmenin önemine dikkat çekti. ABD’de gerçekleştirilen kongre ara seçimleri ve Elon Musk’un bazı paylaşımlarını silmesinin de ele alındığı programda Tarhan; “‘İnsan beyni nasıl karar veriyor?’ diye yapılan çalışmalar var. Bu karar verme çalışmalarında insanların mantıksal zekâsının dışında duygusal zekâsı ve sosyal zekâsı da karar vermede çok önemli. Bu seçim bize şunu gösterdi: Sosyal medyanın ve Elon Musk'ın sahip olduğu verilerin dışında, dünyadaki trendleri ve sosyal rüzgârları okuyamama durumu var. Şimdi denizde ilerleyen yelkenli gemiler, rüzgâra göre doğru pozisyon alırsa yol alır, yanlış pozisyon alırsa ilerleyemez ya da devrilir. Sosyal rüzgârları iyi okuyabilen kişiler, örneğin teknolojinin kokusunu iyi alabiliyor. Onun için milyarder değil dolar trilyoneri olmuş birisi. Teknolojik yeniliklerin kokusunu alıp atak yapabiliyor. Ancak sosyal ve duygusal konularda aynı öngörüye sahip değil. Duygusal ve sosyal zekâsı oldukça zayıf. Aynı durum Einstein'da da var. Einstein, insanlık tarihinin en önemli dehalarından biri. Bunu kimse tartışmıyor. Çok iyi keman çalıyor, satranç oynuyor. Ancak evliliğinin onuncu yılında karısına, ‘Benimle evli kalmak istiyorsan üç öğün yemeğimi getir, ben ne dersem yap ve benden başka bir şey bekleme.’ diyor. Elbette hiçbir kadın bunu kabul etmez. Eşi de bu nedenle ondan ayrılıyor. Yani mantıksal zekâsı çok iyi ama mutlu değil. Şimdi burada da toplumun elinde sosyal medya gibi bir enstrüman var. Fakat sosyal medyada kendi çıkarına odaklı bir yaklaşım sergiledi. Kendi çeşitli bağlantılarına odaklı bir propaganda yürüttü ve sosyal medyanın büyüsünü bozdu.” ifadelerini kullandı.

“Amerikan toplumu totaliterleşmeye karşı ciddi bir duruş gösterdi”

Amerikan toplumunun özgürlük ve sorgulama kültürüne dikkat çeken Tarhan; “Amerikan toplumu sorgulayan bir toplum. Özellikle Avrupa'dan, özerklik duyguları yüksek olan kişiler Amerika'ya gitmiş. Avrupa'daki kilise baskısından ve Orta Çağ'ın baskıcı ortamından kaçanlar oraya gittiği için Amerika'da özgürlük tutkusu çok fazla. Böyle olunca da sorguluyorlar. Mesela Thoreau oradan çıkmış. Sivil itaatsizliğin kitabını yazıyor. 1850'lerde köleliğin kaldırılmasının teorik temelini atıyor. Köleliğin küresel olarak kaldırılmasına yönelik ilk proje fikrini ortaya koyuyor, ilk teorik temeli o atıyor. Daha sonra Gandhi ondan etkileniyor ve sivil itaatsizliği başlatıyor. Mandela da ondan etkileniyor ve sivil itaatsizliği başlatıyor. Bütün bunların çıkış noktası Thoreau'nun 1850'lerde ortaya koyduğu düşünceler. Köleliğe ve ayrımcılığa karşı, doğanın içerisinde şekillendirdiği önemli bir hikâyesi var. Peki bu hikâyeler orada neden ortaya çıkıyor? Çünkü özgürce sorgulama imkânı çok fazla. Keşifler neden en çok orada yapılıyor? Çünkü farklı ve aykırı düşünenlere, farklı fikirler ortaya koydukları için ödül veriyorlar, onları bastırmıyorlar. Bastırılmadıkları için insanlar sorgulayabiliyor. Amerikan toplumu aslında şu anda gerçek bir demokrasi sınavından geçiyor. Bugün Amerikan toplumunun demokrasi kültürünü içselleştirdiğini görüyoruz. Eğer Trump orada başarılı olsaydı dünya totaliterleşme yönünde ilerleyecek, Çin ve Rusya'daki totaliter yapıların ardından totaliterleşme küreselleşecek gibiydi. Ancak Amerikan toplumu burada totaliterleşmeye karşı ciddi bir duruş gösterdi.” şeklinde konuştu. 

“İnsan beyni belirsizliği tehdit olarak görüyor”

İnsanların karar verme süreçlerinde güven duygusunun belirleyici bir rol oynadığını ifade eden Tarhan; “İnsanın karar vermesini en çok etkileyen şeylerden biri, kendini güvende hissetmemesidir. Güven duygusu olmadığında insan beyni belirsizliği hiç tolere edemiyor. Mesela ormanda yürüyorsun, nereden yılan çıkacağını bilmiyorsun. Böyle bir yerde yatıp uyuyamazsın. Uyku tulumuna gireceksin, kendini güvene alacaksın ondan sonra uyuyacaksın. İnsan beyni belirsizliği tehdit olarak görüyor. Belirsizliği tanımlamak istiyor. Ona mantıksal bir çerçeve çizecek, tanımlayacak ve ondan sonra rahatlayacak. Eğer tanımlayamazsa çözülmemiş bir travma dosyası olarak tutuyor ve kendini güvende hissetmiyor. Mesela korku toplumlarında korku kullanılarak toplumun tepkisi yönlendirilmeye çalışılır. Korku uyandırılır. Beka meselesi gibi konular üzerinden insan geleceğini tehdit altında düşünür. O anda güvende olabileceği bir sığınak arar ve bir çadır bulsa oraya sığınır. Ancak özgürlük toplumlarında, korkuyla yönetilmeyen, her şeyin konuşulup ifade edilebildiği toplumlarda insanlar iyiyi de kötüyü de görebiliyor. Böyle durumlarda karar verirken yalnızca bugünü kurtarmaya yönelik hareket etmiyor. ‘Çocuğumun geleceği nasıl olsun? Çocuğuma iyi bir gelecek verebilecek miyim? Beş sene sonra ne olacak, on sene sonra ne olacak?’ diye düşünüyor ve uzun vadeli değerlendirmeler yaparak karar verebiliyor.” ifadelerini kullandı.

Sosyal şizofreni nedir?

Toplumların da bireyler gibi psikolojik dinamiklere sahip olduğunu belirten Tarhan; “Toplum da insanın dinamiklerine çok benzer. Bir insanın içerisinde neye kızdığı, neye kızmadığı, neye karar verdiği, neye karar veremediği gibi toplumda da benzer dinamikler var. Çünkü toplum da insanlardan oluşan bir yapı. Bir insanın psikolojisinde görülen bazı durumlar toplumda da ortaya çıkabiliyor. Biz buna sosyal şizofreni diyoruz. Sosyal şizofreni nedir? Şizofreni yaşayan bir insanın beyninde bir bölge diğer bölgesiyle savaşıyor. Beyninin bir tarafı 'Yap' diyor, diğer tarafı 'Yapma' diyor. Bir tarafı 'Bu düşman' derken diğer tarafı 'Bu düşman değil' diyor. Dostla düşmanı birbirine karıştırıyor. Bu, şizofrenik bir ruh hali. Aynı şekilde toplumun bir kesimi diğer kesimiyle savaşırsa o toplum sosyal şizofreni yaşıyor demektir. Burada toplumsal empati kavramı önem kazanıyor. Toplumun bir kesiminin diğer kesimini anlaması gerekiyor. Şu anda da ABD'de haksızlıklar, Gazze olayları ve küresel vicdan meselesi var. Özellikle Filistin konusu çok önemli. Gelir eşitsizliği de şu anda çok önemli. Bütün bunların yaşandığı, başarı fetişizminin hâkim olduğu bir kültür var. Başarılı ve zengin olanların toplumu manipüle ettiği bir yapı söz konusu.” ifadelerini kullandı.

“Sosyal medya toplumun psikolojik eğilimlerini okuyamadı”

Manipülasyonun bireylerin psikolojik zaafları ve eğilimleri üzerinden gerçekleştirildiğini ifade eden Tarhan; “Manipülasyon, karşı tarafın psikolojik zaafları üzerinden yapılır. Psikolojik zaafını biliyorsan onu manipüle edersin. Ancak karşı taraf kendi psikolojik zaafını biliyorsa onu manipüle edemezsiniz. Sosyal medya şu anda toplumun bu psikolojik eğilimlerini okuyamadı. Manipülasyon, kişinin eğilimlerine göre yapıldığında başarılı olur. Onun eğilimlerine göre yapmazsanız manipülasyon geri teper, işe yaramaz. Bu nedenle sosyal medya manipülasyona açık. Ancak sosyal medyanın toplumun toplumsal zaaflarını, psikolojik zaaflarını, psikolojik eğilimlerini, şartlanmalarını ve küresel eğilimlerini okuyabilmesi lazım.” ifadelerini kullandı.  

“Hız çağında küçük bir risk bile büyük sonuçlar doğurabilir”

Sosyal medya alanında dijital platformların kontrolünün önemine ve alternatif platformlar oluşturma ihtiyacına değinen Tarhan; “Şu anda sosyal medyada biz aktör değiliz maalesef. Sosyal medyada karar verici pozisyonda değiliz. Kendi dijital platformumuzu oluşturamadık. Ancak alternatif dijital platformlar oluşturma gayretleri de oldukça fazla. Er ya da geç bunu oluşturmamız lazım. O konudaki adımları hiç küçük görmemek gerekiyor. Sosyal medya öyle bir şey ki saman alevi gibidir. Bir anda parlar, bir anda değişiverir. Şu anda yapay zekâ nasıl birçok şeyi altüst ettiyse biz de öyle bir dönemdeyiz. Harikalar çağındayız. Çok harika şeyler ortaya çıkabilir. Hiç ummadığımız bir anda planlar altüst olabilir. Bu nedenle bütüncül bakmak, 360 derece düşünmek gerekiyor. Böyle düşündüğümüz zaman çok daha sağlıklı kararlar veririz. Bir karar verirken bir adımını atmadan önce diğer adımını da düşünmek, ikinci adımı atmadan önce temkinli olmak lazım. Daha dikkatli kararlar verilmesi gerekiyor. Çünkü hız çağında küçük bir risk bile büyük sonuçlar doğurabilir. Sürat arabası kullananlar, yaptıkları küçük bir hatanın bedelini çok ağır öderler. Hız çağında yaşadığımız için ani ve hızlı karar verenler bir anda yükselebilir, bir anda da tepetaklak olabilir. Bir anda silinebilir. Dijitalleşme insanları yükseltebildiği gibi birdenbire tepetaklak da düşürebiliyor. İnsanlar tek bir sözle silinebilir. Onun için burada büyük konuşmamak gerekiyor. Susulacak yerde susmak, konuşulacak yerde konuşabilmek önemli. Ancak bu tek kişinin başarabileceği bir şey değil. Ekip çalışması, tartışma ve iyi bir değerlendirme süreci gerekiyor. Bu dönemde bireysel zekâdan çok grup zekâsı daha başarılı olur. Onun için farklı insanların, farklı fikirlerin tartışıldığı özel görev grupları oluşturulmasında fayda var.” ifadelerini kullandı. 

“Dijital maruziyet çok fazlaysa depresyon ve kaygı bozuklukları daha sık görülüyor”

Çocuklarda sosyal medya kullanımının uyku düzeni, okul başarısı ve ruh sağlığı üzerindeki etkilerine dikkat çeken Tarhan; “Çocuklarda uyku düzeni bozulduysa, okul başarısı düştüyse ve ruh sağlığı olumsuz etkilendiyse sosyal medyanın etkisini hemen araştırarak yakalıyoruz. Sosyal medyanın olumsuz etkilerine maruz kalan çocuklarda en çok ne görülüyor? Bakıyorsun, geç yatıp geç kalkma var. Gece yatarken telefonuyla birlikte yatıyor. Çocuğun kaliteli uykusu olmuyor. Bu durum okul başarısını düşürüyor, sosyal ilişkilerini de olumsuz etkiliyor. Bir de sosyal medyada onay bağımlılığı oluşuyor. Beyinde dopamin sarmalı meydana geliyor. Dopamin biliyorsun, ödül hormonu. Beyin, hoşuna giden beğenileri gördükçe dopamin salgılıyor. Beğeni sayısı arttıkça dopamin salgılanıyor ve bu kişiye haz veriyor. Alkış herkese dopamin salgılatır mesela. Yemek yemek de salgılatır. Heyecanlı bir yarış da dopamin salgılanmasına neden olur. Ancak dopaminin bir özelliği var. Mesela âşık olduğunda da dopamin salgılanır ama dopamin salgılatan şey elde etmek değil, elde etme çabasıdır. Yemek yiyorsun, bir süre sonra dopamin salgılanması azalıyor. Bu azaldığında tekrar yemek istiyorsun. Dopamin adaptasyonu dediğimiz durum oluşuyor. Kişi ödüle doymamaya başlıyor. Böyle olunca beyindeki serotonin maddesi azalıyor. Serotonin azalınca da kişi depresyona giriyor. Dijital maruziyet çok fazlaysa depresyon ve kaygı bozuklukları daha sık görülüyor. Çocuk bu duruma geldikçe daha çok sosyal medyaya yöneliyor. Yöneldikçe de sorunlar daha fazla artıyor.” ifadelerini kullandı.