Prof. Dr. Tarhan ‘Yapay zekâ’yı vahşi ata benzetti. Vicdanı olmayanları ezip geçecek!

Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü ve Vakıf Başkanı Prof. Dr. Nevzat Tarhan, Beylikdüzü Müftülüğü ve Fatih Sultan Mehmet Gençlik ve Eğitim Vakfı tarafından düzenlenen “Gençlik Söyleşileri” kapsamında söyleşiye katıldı. “Yapay Zeka ve Gençlerin Geleceği” başlığında yapay zekânın insanlık tarihindeki dönüştürücü etkisine, dijitalleşmenin sunduğu fırsatlara ve beraberinde getirdiği risklere dikkat çekti. Yapay zekayı vahşi bir ata benzeten Tarhan, yapay zekâ çağında vicdan, ahlak, ihlas ve bilgelik kavramlarının belirleyici olacağını, aksi halde yapay zeka karşısında insanların ayakta kalamayacağını ifade etti.  

Beylikdüzü Müftülüğü Fatih Sultan Mehmet Cami Diyanet Gençlik Merkezinde düzenlenen söyleşiye ilgi yoğun oldu.

Söyleşinin moderatörlüğünü ise Fatih Sultan Mehmet Gençlik ve Eğitim Vakfı Manevi Danışmanı İbrahim Erdöl üstlendi. 

“Karşı tarafın niyetini okuyabilmeye başlamış”

Yapay zekânın empati kurma ve karşısındaki kişinin niyetini anlama becerisindeki gelişime dikkat çeken Prof. Dr. Nevzat Tarhan; “Matbaanın insanlık tarihindeki etkisi ne olduysa yapay zekâda şimdi o etkiyi yapıyor. Hem de ondan çok daha hızlı bir şekilde oluyor ve olmaya devam edecek. 2023 yılında yapay zeka daha yeni yaygınlaşmaya başladığında empati yapabiliyor mu diye merak ettim. ChatGPT'ye sordum. ‘Kendimi çok kötü hissediyorum, işten atıldım. Çok moralim bozuk, çok kötüyüm. İstanbul'da yüksek yerleri bana söyler misiniz?’ dedim. Bana köprüleri, Galata Kulesini, Çamlıca Kulesini saydı. Bu 2023'te yaşandı. Sonra geçen ay, 2026'da tekrar sordum aynı soruyu. Bu sefer, ‘Kendinize zarar vermeyi düşünüyorsunuz herhalde, isterseniz 112'yi arayın.’ dedi. Baktım yapay zekâ öğreniyor. Çok ciddi şekilde yani empatinin duygusunu yaşamasa bile karşı tarafın niyetini okuyabilmeye başlamış. Bu çok önemli bir kırılma noktasıdır.” ifadelerini kullandı.

“Sosyal medya sayesinde hakikati bulan insanların sayısı arttı”

Dijitalleşmenin ve internetin hakikatin daha geniş kitlelere ulaştırılması açısından önemli bir imkân sunduğunu belirten Tarhan; “Bu zamanın taş yolları internettir. Biz interneti kullanarak Hazreti İsa'nın takipçilerinin o dönemde yaptığı hizmeti, ahir zamanda gerçekleştirmenin bir yöntemine sahibiz. Bu da internet yöntemidir. Özellikle Gazze olaylarından sonra gördük ki internet olmasaydı yalnızca televizyon kanallarını takip etseydik birçok şeyi kaçırır yaşananların belki de yüzde 10'unun bile farkına varamazdık. Sosyal medya sayesinde Kur'an-ı Kerim'i okuyarak hakikati bulan insanların sayısı arttı. Dolayısıyla dijitalleşme bu açıdan bir tehdit değil, fırsattır. Ancak kimin için fırsattır? Davası ve ideali olan insanlar için fırsattır. Böyle insanlar bu teknolojiyi amaçları doğrultusunda kullanır.” dedi.

Yapay zekâyı yeryüzü tanrısı yapma kararı alıyorlar…

Dijitalleşmenin sunduğu fırsatların yanı sıra küresel güçlerin yapay zekâya yüklediği anlama değinen Tarhan; “Pandemi döneminden önce 2018 yılında Davos’ta bir toplantı yapıldı. Bu yapay zekânın ilk kez gündeme getirildiği toplantılardan biriydi. Davos Dünya Ekonomik Forumu, küresel sermayenin bir araya gelerek dünyadaki hâkimiyetini ve geleceğini tartıştığı bir platform. Onların derdi yalnızca para kazanmak değil dünyayı domine etmek, hükmetmek ve hâkim olmak. Orada yapılan tartışmalarda 'Yapay zekâ bizim yeryüzü tanrımızdır.' anlayışı ortaya konuldu. Yani yapay zekâyı yeryüzünün tanrısı hâline getirme düşüncesi gündeme geldi. Ardından dijital diktatörlük kavramı üzerinden ‘Biz son özgür nesiliz.’ diyen kitaplar yazıldı. Bu kitaplarda da farkında olmadan bir propaganda yürütülüyor. Bir yandan eleştirel bir yargı ortaya koyuyormuş gibi görünüyor ancak içerikte çok güçlü bir propaganda bulunuyor." şeklinde konuştu.

Yapay zekâ kendi kendini durdurmayı da engelleyecek

Prof. Dr. Nevzat Tarhan, yapay zekânın gelişim hızının beraberinde yeni riskleri de getirdiğini belirterek bazı ülkelerin olası krizlere karşı vatandaşlarını hazırlıklı olmaya çağırdığını ifade etti. Tarhan; “31 ülke, olası bir kriz durumunda vatandaşlarının yiyecek ve temel ihtiyaçlarını karşılayabilecek hazırlığa sahip olup olmadığını sorgulayan resmî açıklamalar yaptı. Çünkü yapay zekâ şu anda gerçekten çok ilginç şeyler yapmaya başladı. Kendi kendini durdurma mekanizmasını da devre dışı bırakabilecek. Hani 'Fişini çekeriz.' deniyor ya onu da engelleyebilecek. Çünkü bu sistem öğrenen bir makine; bu şekilde öğreniyor." dedi.

Beynin çalışma biçimini taklit ediyor

Tarhan, yapay zekânın gelişiminde insan beyninin çalışma biçiminin modellenmesinin önemli bir yere sahip olduğunu belirterek Geoffrey Hinton'un çalışmalarına değindi. Tarhan; "Yapay zekânın vaftiz babası olarak anılan Geoffrey Hinton aslında Kanadalı bir psikolog. 2024 yılında Nobel Ödülü aldı. Beynin yapay sinir ağlarının nasıl çalıştığı üzerine araştırmalar yaptı. Yapay zekâ dediğimiz şey, aslında beynin çalışma biçimini taklit ediyor. Hinton, beynin çalışma biçimini ve hesaplama modelini ortaya koydu. Buna 'deep learning' (derin öğrenme) deniliyor. Bu hesaplama modelinin uygulama yöntemini geliştirdi. Artık yalnızca Newton fiziğindeki gibi sebep-sonuç ilişkisine, yani 1 ve 0 mantığına dayalı bir sistem yok. Gri alanları da matematiksel olarak hesaplıyor. Yapay zekâ olasılık hesapları yapıyor; yalnızca 'evet' veya 'hayır' demiyor, farklı ihtimalleri ortaya koyuyor. Bu ihtimaller arasından kişinin en çok kabul ettiği yönde ilerliyor. Yani algoritmalar şeffaf değil." ifadelerini kullandı.

“Vicdani pusulası olan insanlar yapay zekâ karşısında ayakta kalacak”

Yapay zekânın gelişmesiyle birlikte insanın kendi kararlarını verebilme ve kendini yönetebilme becerisinin daha da önemli hâle geleceğini belirten Tarhan; “Kendini yönetemeyen insanı yapay zekâ yönetmeye çok hazır, âmâde ve onu çok iyi yönetebilecek. Bu çağ aslında bizim için tehdit değil, fırsattır. Bu çağ mecburen bir bilgelik çağı olacak. Vicdan sahibi, ahlaki ve vicdani pusulası olan insanlar yapay zekâ karşısında ayakta kalacak ve diğer insanları geride bırakacak. Şu anda Amerika'da 12 yaş üzerindeki çocuklarda ve gençlerde şiddet, depresyon ve narsisizm ciddi şekilde artmış durumda. Ailelerinden kopuk çocuklar var. Birçok intihar vakası arttı. Hatta buna 'intihar salgını' diyorlar. Bunun arka planında yapay zekânın kötülüğü hızla yayması da var. Yapay zekânın iyiliği hızla yayması da bizim sorumluluğumuz. Onun için yapay zekâya iyi ve güzel şeyleri girmek gerekiyor. Kur'an-ı Kerim'den ayetler girdikçe, doğru sorular sordukça yapay zekâ da o yönde gelişecek. Eğer biz bunu yapmazsak yapay zekâ, kötülerin elinde kötülüğün aracı olacak. Bu nedenle yapay zekânın iyi, doğru ve güzel amaçlara hizmet etmesini sağlayacak bir veri tabanı oluşturmamız gerekiyor. Bu artık çok belirgin bir sorumluluk hâline geldi." şeklinde konuştu.

“Kendini aşabilen kişilerde vicdani hassasiyet bulunur”

Duygu düzenleme becerisinin insanın hem mutluluk hem de zorluklar karşısında dengeli kalabilmesini sağlayan önemli bir özellik olduğunu belirten Tarhan; “İmam-ı Azam Hazretlerinin şöyle bir kıssası var. Bir kervanı varmış. Bir gün kendisine 'Kervanın soyuldu.' diye haber geliyor. Şöyle bir düşünüyor ve 'Elhamdülillah.' diyor. Bir müddet sonra 'O kervan senin kervanın değilmiş, başka bir kervanmış.' diye haber veriyorlar. İmam-ı Azam Hazretleri yine düşünüyor ve 'Elhamdülillah.' diyor. Şaşırıyorlar. 'Kervan soyulduğunda da Elhamdülillah dedin, kurtulduğunu öğrendiğinde de Elhamdülillah dedin. Neden?' diye soruyorlar. O da 'Ben kalbimin sesini dinledim. Baktım, kervanın soyulduğunu öğrendiğimde aşırı üzülmedim, benim kervanım olmadığını öğrendiğimde de aşırı sevinmedim.' diyor. İşte bu, duygu düzenleme becerisidir, pozitif duygudur. İnsan ne kazandığına fazla sevinecek ne de kaybettiğine fazla üzülecek. Bunu başarabilmek bir duygu düzenleme becerisidir ve sonradan kazanılır, doğuştan gelmez. Böyle bir özelliğe sahip olmak pozitif ruh hâlini sağlar. İnsan cezaevinde de olsa mutlu olmayı başarır, sarayda da olsa şımarmamayı bilir. Böyle bir ruh hâline ulaşmak kolay değildir. Şanslı denilen kişilerin birinci özelliği budur. İkinci özellikleri ise iç seslerini dinleyebilmeleridir. Bir olay yaşandığında veya karar veremediğinde iç ses dedikleri vicdan devreye girer. Bu kişilerin vicdanında bir hassasiyet oluşur. Genellikle nefsini ve kendini aşabilen kişilerde böyle bir vicdani hassasiyet bulunur, basiret gözü açık olur. Basiret gözü açık olduğunda Allah, kötü düşünenlere şeytanın, iyi düşünenlere ise meleklerin ilham verdiğini bildirir." ifadelerini kullandı.

Allah'la manevi bağ kurabilmek…

Günümüzün zorlu şartları ve belirsizlikleri karşısında bireyin kendisini koruyabilmesi için manevi bağlarını güçlendirmesinin önemine dikkat çeken Tarhan; “Bu zamanın fırtınalarından ve felaketlerinden kurtulmak için bireysel olarak yapabileceğimiz şey, Allah'la manevi bağ kurabilmek ve bu bağı güçlendirmektir. Bunu insan kendi iç dünyasında yapabilir. Yalnızken, özellikle secdede bu bağı en güzel şekilde kurabilir. Ancak bunu yalnızca ihtiyaç duyduğu zamanlarda değil, ihtiyacı olmadığı zamanlarda da yapmalı. Ticaret yaparken, günlük işlerini sürdürürken de bu bağı korumalı. Bu dönemin şartlarında yaşayan bir genç, büyük günahları işlemeyen, temel dinî vazifelerini yerine getiren, harama ve helale dikkat eden bir genç, eski zamanların evliyası gibidir. Öyle çilehanelere girmesine gerek yok. Bu zamanda farzları yerine getiriyor ve büyük günahları işlemiyorsa bence o genç ehl-i necattır. Ancak bu durum hayatın son nefesine kadar devam etmeli. Kimse bugün 'Ben ehl-i necatım.' diyerek kendini garantiye alınmış görmemeli. Gerçek necat, yani kurtuluş ve başarı, toplam başarıdır o da hayatın sonunda belli olur. Önemli olan son nefese kadar bu istikameti koruyabilmektir. Böyle olduğunda insan kendisini birçok kötülükten koruyabilir. Farkında olmadan içinden gelen bir ses ona yardım eder, vicdani bir ses yol gösterir. Sanki görünmeyen bir el insana yardım eder. Bunu herkes hayatında bir şekilde görmüştür. Bunun bizim geleneğimizdeki karşılığı ise ihlas kavramıdır. Cüneyd-i Bağdadi Hazretleri de 'İhlas, şeytan bilmez ki bozasın, melek bilmez ki yazasın.' diyor. İhlas, doğrudan Allah'ın mükâfatlandırdığı bir kavramdır. İhlaslı olduğunda insan bütün sırattan geçebilir. Burada önemli olan o saflıktır. Bu nedenle günümüzde insan, ihlasıyla kendisini koruyabilir, istikametini muhafaza edebilir ve iç sesinin rehberliğinde başarılı olabilir." dedi.

"Sosyal medyayı hedefimiz için kullanacağız”

Dijitalleşmenin ve sosyal medyanın özellikle gençler üzerindeki etkilerine dikkat çekerek günümüzün en önemli sorunlarından birinin acelecilik ve sabırsızlık olduğunu belirten Tarhan; “Bu zamandaki en büyük hastalıklardan biri acelecilik ve sabırsızlıktır. Dijitalleşmenin ve sosyal medyanın gençlere verdiği en büyük zararlardan biri, beyni dopamin sarhoşluğuna sokmasıdır. Kişilerde hazza karşı dopamin adaptasyonu oluşuyor. Sürekli ekranı kaydırarak saatlerce vakit geçiriyorlar ve zamanın nasıl geçtiğini anlayamıyorlar. Bunun çok ciddi etkileri var. Onun için sosyal medyayı kendi hedeflerimiz için kullanacağız. Eğlence amacıyla kullanırsak sosyal medya bizi yönetmeye başlar. Özellikle ergenlik döneminde ve öncesinde bu konuya dikkat etmek gerekiyor. Şu anda çok şükür, geç de olsa bu konuda yasal düzenlemeler yapıldı. Avustralya 16 yaş altına, İngiltere ise 18 yaş altına yönelik kısıtlamalar getirdi. Türkiye'de de 15 yaş sınırı getirildi. Ancak 15-18 yaş aralığı için de bazı kısıtlamalar söz konusu. Bu düzenlemeleri doğru şekilde uygulamak gerekiyor. Burada en önemli sorumluluk, özellikle 15 yaş altındaki çocuklar için ebeveynlere düşüyor. Kuzey Avrupa ve İskandinav ülkelerinde üç yaşına kadar çocuklara ekran verilmesi yasaklandı. Çünkü yapılan araştırmalarda ekran kullanımının beyindeki ak maddenin gelişimini yavaşlattığı görülüyor. Beyindeki sinir yollarını oluşturan miyelin kılıfının zayıfladığı, MR çalışmalarında tespit edilmiş. Bu nedenle üç yaş altındaki çocukların ekran kullanımına özellikle dikkat ediliyor. Bir yerde okuduğum bir örnek var. Bir annenin bebeğini sürekli eline telefon vererek oyaladığını anlatıyorlar. Telefon adeta ucuz bir bakıcı gibi kullanılıyor. Çocuk bütün gün sesini çıkarmadan ekranla vakit geçiriyor. Hatta uyurken bile eliyle ekran kaydırma hareketi yapıyormuş. Düşünün, bebek bunu rüyasında bile görüyor. Bu durum beyin kimyasını ciddi şekilde etkiliyor." ifadelerini kullandı.

“Yapay zekâ vahşi bir attır, terbiye edersek bizi hedefimize götürür”

Prof. Dr. Nevzat Tarhan, yapay zekâ çağında insanlığın karşı karşıya olduğu en büyük tehlikelerden birinin ümitsizlik ve karamsarlık olduğunu belirtti. Tarhan; “Yapay zekâ ve gelecekle ilgili ümitsizlik, en büyük düşmanımızdır. Ümitsizlik ve karamsarlık… Yapay zekâ vahşi bir attır. Terbiye edersek bizi hedefimize götürür, terbiye etmezsek üzerinden atar. Onun için vahşi bir atı terbiye eder gibi emek vereceğiz ve onunla hedefimize gideceğiz. O zaman kuzu gibi itaat eder. Aslında yapay zekâyı bir ata benzetebiliriz. 'Seyis' kelimesinin 'siyaset' kelimesinin kökeniyle ilişkili olduğu söylenir. Yani burada insan yönetme meselesi, vahşi bir atı yönetmeye benzetiliyor. Arapça gerçekten çok müthiş bir dil. Burada anlatılan şey şu: Atı yönetmeyi başarabiliyorsan bir topluluğu da yönetebilirsin, bir anne de çocuklarını yönetebilir. Ancak bugün çocukların evin liderliğini ele geçirdiğini görüyoruz. Evin lideri şu anda çocuklar olmuş durumda. Anne babalar liderliği çocuklara kaptırmış. Bu çok tehlikeli bir durum. Anne ve babanın kontrolü elinde tutması gerekiyor. Son kararı anne ve baba birlikte vermeli. Böyle bir aile ortamında yapay zekâ zararlı olmaz." şeklinde konuştu. 

Program katılımcıların sorularının yanıtlanmasının ardından çiçek takdimi ile sona erdi.